სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორია

english

სამეცნიერო სტატიები

ფესვის გალიანი ნემატოდები-Meloidogyne spp

ამჟამად Meloidogyne-ს გვარის 90-ზე მეტი  სახეობაა აღწერილი. მათი უმეტესობა პოლიფაგი და მნიშვნელოვანი  ენდოპარაზიტია. გალიანი ნემატოდები გავრცელებულია ტროპიკულ, სუბტროპიკულ და მსოფლიოს ყველა ზომიერ ზონაში. მათი მავნეობა ყოველწლიურად იზრდება, განსაკუთრებით დახურულ გრუნტში მებოსტნეობის სასათბურე მეურნეობებში.  Meloidogyne-ს სახეობები ძალზე სერიოზული მავნებელია მთელს მსოფლიოში. ევროპაში ახლახანს გამოვლენილი M. Chitwoodi  და M. Fallax - საკარანტინო პარაზიტული მავნებელია, ასევე საქართველოსთვის და შესაბამისად ექვემდებარება სავალდებულო კონტროლის ზომებს. საქართველოში გხვდება, როგორც ღია ასევე დახურულ გრუნტში გალიანი ნემატოდების შემდეგი სახეობები: Meloidogyne incognita - სამხრეთ გალიანი ნემატოდა, M.hapla - ჩრდილოეთის გალიანი ნემატოდა, M.arenaria - არაქისის გალიანი ნემატოდა, M.javanica  და  M.acrita - ბამბის გალიანი ნემატოდა.  გალიანი ნემატოდას ზრდასრული მდედრი წარმოადგენს მსხლისებრი ფორმის, პრიალა ზედაპირის მქონე პარკს. მისი წინა ნაწილი წაგრძელებულია კისრის მაგვარად, რომლის ბოლოში მოთავსებულია პირის ხვრელი. სხეულის უკანა ნაწილი ოვალური ან სფერულია, ბოლოში მომრგვალებულია.ზრდასრული მდედრის სიგრძე ჩვეულებრივ 800-1000 მიკრონია, სიგანე 500-600 მიკრონი. ზომები იცვლება გეოგრაფიული ზონის და მკვებავი მცენარის მიხედვით.  გალიანი ნემატოდა კვერცხებს დებს საკვერცხე პარკში - ოოთეკაში. ლარვის საბოლოო ფორმირება ემბრიონის განვითარების ყველაზე ხანგრძლივი ეტაპია. ხელსაყრელ პირობებში გრძელდება 8-17 დღე. საბოლოოდ ფორმირებული ლარვა კვერცხშივე იცვლის კანს და ამის შემდეგ გამოდის კვერცხის გარსიდან უკვე მეორე ასაკის ე.წ. წინაპარაზიტული ანუ ინვაზიური ლარვა.მეორე ასაკის ლარვა ერთადერთი ინვაზიური სტადიაა, აქვს მოძრაობის უნარი, იჭრება მცენარის ფესვში, გადაადგილდება და თავსდება შერჩეულ ადგილას, სადაც მისი შემდგომი პოსტემბრიონალური განვითარება მიმდინარეობს. კარგავს მოძრაობის უნარს და იწყებს გასქელებას. პარაზიტული ლარვის განვითარება მიმდინარეობს მცენარის ქსოვილში და მისთვის შესაფერის, ხელსაყრელ პირობებში მესამე და მეოთხე სტადიების განვითარება სწრაფად მიმდინარეობს. გალიანი ნემატოდების განვითარებაში 4 ასაკია, მაგრამ მათგან 3 რუდიმენტულია. გალიანი ნემატოდებისთვის უმთავრესია ეკოლოგიური ფაქტორები. ნემატოდის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია ტემპერატურა და ტენი. მათი ზემოქმედება ხდება ნიადაგის ან მცენარის მეშვეობით. ტემპერატურულ პირობებს შეუძლია ხელი შეუწყოს ან შეაკავოს  ფიტოპარაზიტული ნემატოდების განვითარება-გამრავლებას და შესაბამისად იმოქმედოს მავნეობის სიძლიერეზე. ტენს, რაც შეეხება მისი საკმარისი რაოდენობა საჭიროა ნემატოდის გადაადგილების და არსებობისათვის. გამომშრალ ნიადაგში ნემატოდების მოქმედება წყდება, ისინი ან იღუპებიან ან ანაბიოზურ მდგომარეობაში გადადიან. გალიანი ნემატოდის ლარვამ თუ მოასწრო მცენარეში შეჭრა და განვითარების დაწყება, მაშინ ტენის ნაკლებობა მასზე მოქმედებს  მცენარის მეშვეობით, რადგან მელოიდოგინეზით დაავადებული მცენარე თავად განიცდის ტენის ნაკლებობას მასში წყლისა და საკვები ნივთიერებების მიმოქცევის დარღვევის შედეგად.  ცნობილია, რომ ინვაზიური ლარვები ძირითადად იჭრებიან ახალგაზრდა მცენარის ფესვებში ზრდის კონუსთან ახლოს. მაგრამ იჭრებიან ასევე ძველ ფესვებშიც. ნემატოდა სტილეტით ჩხვლეტასთან ერთად უჯრედში უშვებს ე.წ. ნერწყვს, რომლის ძირითადი დანიშნულებაა უჯრედის წვენის ნემატოდასათვის ადვილად შესათვისებელ ფორმად გარდაქმნა, მაგრამ რამდენადაც ეს გამონაყოფი შეიცავს პექტოლიტურ და პროტეოლიტურ ფერმენტებს, როგორც ორგანიზმში შეჭრილი უცხო ცილა, მოქმედებს პატრონ მცენარის მეტაბოლიტურ პროცესებზე. მცენარის პირველი რეაქცია ფესვში გალიანი ნემატოდას ლარვის შეჭრაზე, ეს არის ფესვის გასქელება ანუ გალის წარმოქმნა, რაც დაკავშირებულია ნემატოდას ეგზოფერმენტულ მოქმედებასთან. გალიანი ნემატოდისთვის  გალი არის საცხოვრებელი გარემო, რომელიც იცავს მას გარესამყაროს არახელსაყრელი გავლენისაგან, ამარაგებს საკვები ნივთიერებებით, უზრუნველყოფს მის განვითარებას და გამრავლებას. მცენარის მიწისზედა ნაწილებში ამ დროს წყლისა და საკვები ნივთიერებების სინთეზური პროცესები ნელდება, რაც იწვევს მცენარის დასუსტებას, საბოლოოდ მოსდევს ფესვში სხვადასხვა მიკროორგანიზმების შეჭრა და დაავადების გარღმავება, მცენარის ნაადრევი დაღუპვა.  ნემატოდებსა და მცენარეებს შორის შეიძლება მოხდეს სამი ძირითადი ურთიერთქმედება: 1) ნეიტრალური(იმუნური), ინფექციის გარეშე;2) თავსებადი(შესაფერისი მასპინძელი)ნემატოდების რეპროდუქციასთან;3) შეუთავსებელი (შეუფერებელი მასპინძელი), ნემატოდების შემცირებული რეპროდუქციით (რეზისტენტული რეაქცია).  რეკომენდაციები:• სარწყავი სისტემის ტიპის გათვალისწინება (არ არის სასურველი მიგდებით მორწყვა, რაც მავნებლის სწრაფ გავრცელებას უწყობს ხელს);• მექანიკური იარაღების დეზინფექცია;• სარგავი-სათესი მასალის გამძლე ჯიშებით ან ჰიბრიდებით ჩანაცვლება;• ხშირი თესლბრუნვები;• გალიანი ნემატოდისადმი მიმღებიანი კულტურები თესლბრუნვიდან ამოღებული უნდა იქნეს არანაკლებ 4-5 წლით;• მცენარის გაძლიერება საკვები ნივთიერებებით;• ნიადაგის გასუფთავება ზეტმეტი მცენარეული ნარჩენებისა თუ სარეველა მცენარეებისაგან;• დაინვაზირებული მცენარეების ამოძირკვა და განადგურება;• ნიადაგის ხშირი გაფხვიერება;• ფუმიგაცია, ნემატოციდების გამოყენება და სხვა. სასოფლო-სამეურნეო მცენარეთა დაცვის ღონისძიებების სწორად წარმათვისა და პროდუქციის დანაკარგების თავიდან არიდების მიზნით, აუცილებელია წინასწარ იქნას ნიადაგი და სარგავ-სათესი მასალა შემოწმებული ფიტოჰელმინთებზე, რაც აგარიდებთ თავიდან  გაუთვალისწინებელ, ზედმეტ ხარჯებს.   ავტორები:  ნინო ბადალაშვილისოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიის, მცენარეთა მავნე ორგანიზმების დიაგნოსტიკის დეპარტამენტის,  ენტომოლოგიის ლაბორატორიის უფროსინინო ნაზარაშვილისოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიის, მცენარეთა მავნე ორგანიზმების დიაგნოსტიკის დეპარტამენტის,  ენტომოლოგიის ლაბორატორიის უფროსი სპეციალისტი

იხილეთ სრულად

კივის სარეველები

კივი (აქტინიდია) სუბტროპიკული და ზომიერი სარტყლის ლიანასებრი, ფოთოლმცვენი, ხეხილოვანი მცენარეა, მისი სამშობლო ჩინეთია, იგი ჩინეთის მეფეებისთვის დელიკატესს წარმოადგენდა. პირველად კივი ბრიტანელებმა იგემეს. 1906 წელს ახალმა ზელანდიელებმა ამ მცენარის თესლი მოიპოვეს, სწორედ მათ უწოდეს აქტინიდიას კივი, რადგან ამ ქვეყნის სიამაყეს, უცნაურ, უფრთო და უკუდო ჩიტს მიამსგავსეს. ევროპაში მას „ჩინურ ხურტკმელს“ უწოდებენ. ჩვენთან იგი ახალი სუბტროპიკული კულტურაა და ფართო გავრცელება ჰპოვა აფხაზეთში, აჭარაში, სამეგრელოში, გურიაში და აღმოსავლეთ საქართველოში - კახეთში. აქტინიდიის კულტურა საქართველოში მე-20 საუკუნის 80-იან წლებში შემოვიდა. დღეისთვის საქართველოში კივის  ფართობების მთლიანი რაოდენობა 250 ჰექტარს, საშუალო მოსავლიანობა 15-20 ტონაა ჰექტარზე. ნაყოფი კარგად ინახება ხილსაცავებში ან მაცივრებში.კივი მდიდარია ვიტამინებით  (C, PP, B1, B6, B12, A, E) და მიკროელემენტებით (I, Mg, K), შეიცავს ფერმენტებს, მინერალურ მარილებს, აუმჯობესებს ნივთიერებათა ცვლას, რბილობი არომატული, წვნიანი და გემრიელია. აქტინიდიას ბაღებში გავრცელებულია ერთწლიანი და მრავალწლიანი სარეველა მცენარეები: ბურჩხა (Echinochloa Crus-galli (L.) R. et Sch.), ავშანფოთლიანი ამბროზია (Ambrosia artemisiifolia L.), ყვითელი ძურწა (Setaria glauca (L.) P. B.), ცხენისკუდა (Erigon canadensis L.), გვირილა (Pyrethrum L.), მინდვრის ნარი (Cirsium arvense (L.) Scop.), ჩაქვის ბალახი (Pollinia imberbis Nees), ტყის ჭორტანა (Commelina communis L.), გვიმრა (Dryopteris L.), მაყვალი (Rubus L.), გლერტა (Cynodon dactylon  (L.) Pers.), ანწლი (Sambucus ebulus L.), ეკალღიჭა (Smilax excelsa L.), მჟაუნა (Rumex acetosa L.), ქასრა (Calamagrostis epigeios L.), ლაკარტია (Paspalum digitaria Poir.), ოშოშა (Glechoma hederacea L.), ჩვეულებრივი მატიტელა (Polygomun aviculare L.) და სხვა. ქვემოთ მოცემულია ზოგიერთი მათგანის მოკლე დახასიათება.ცხენისკუდა - Erigeron canadensis L.ერთწლიანი ბალახოვანი სარეველა მცენარეა რთულყვავილოვანთა ოჯახიდან. ღერო - სწორმდგომი, მწვანე, მარტივი, ზედა ნაწილში დატოტვილი, შებუსული, 15-150 სმ სიმაღლის; ფოთლები - ლანცეტისებური, მწვანე, შებუსული; ყვავილი ღია ყვითელი, 2.5-3 მმ, ყვავილობს ივლის-აგვისტოში; თესლურა ლანცეტისებური, მოყვითალო,  სიგრძე 1.2-1.5 მმ, სიგანე 0.2-0.3 მმ, ქოჩრის სიგრძე 2.5-3 მმ.  ჩაქვის ბალახი - Pollinia imberbis Neesერთწლიანი სარეველა მცენარეა მარცვლოვანთა ოჯახიდან, აქვს რძელი, წვრილი ფესვები; ღეროს სიგრძე 40-100 სმ, დატოტვილი, აღმავალი, შეუბუსავი; ფოთლები ლანცეტისებური, სუსტად შებუსული, მწვანე; ყვავილედი - თავთავი, ლანცეტისებური, 4,5-6 მმ სიგრძის, ყვავილობს ზაფხულის ბოლოს; მარცვალი - ელიფსური, მოყვითალო-მოწითალო, ზომით 2.8-3 მმ, მწიფდება სექტემბერ-ოქტომბერში. ტყის ჭორტანა, კომელინა - Commelina communis L.ერთწლიანი, ბალახოვანი მცენარეა კომელინისებრთა ოჯახიდან; ფესვი - ფუნჯა; ღერო -  დატოტვილი, მხოხავი, 15-40 სმ-მდე სიმაღლის; ფოთლები - კვერცხისებურ-ლანცეტისებური, მჯდომარე, მორიგეობით განლაგებული, ყვავილი - ცისფერი, ყვავილობს ივნის-აგვისტოში; ნაყოფი  - ორბუდიანი კოლოფი, თესლი - კვერცხისებური, სამწახნაგიანი, ბორცვიანი ზედაპირით, მონაცრისფრო - ყავისფერი, სიგრძე 2.5-3.5 მმ, სიგანე 1.5-2.5 მმ, აღმოცენების უნარს ექვს წლამდე ინარჩუნებს.  ქასრა - Calamagrostis epigeios  (L.) Roth.მრავალწლიანი ბალახოვანი მცენარეა მარცვლოვანთა ოჯახიდან. ფესურა - მხოხავი; ღერო - სწორმდგომი, 80-150 სმ სიმაღლის; ფოთლები - ხაზურა, ბრტყელი, უხეშხაოიანი, მონაცრისფრო-მწვანე; ყვავილედი -  საგველა, 20-30 სმ სიგრძის, ყვავილობს ივნის-აგვისტოში; თესლის სიგრძე 1-2 მმ, მწიფდება აგვისტო-სექტემბერში.  ოშოშა - Glechoma hederacea L.მრავალწლიანი, ბალახოვანი, შხამიანი სარეველაა, შეიცავს ალკალოიდებს, დამახასიათებელია სპეციფიკური სუნი; ფესურა - მხოხავი, წვრილი, მოკლე ფესვებით; ღერო - მხოხავი, ოთხწახნაგიანი, ოდნავ შებუსული, 20-50 სმ სიმაღლის, მიწასთან შეხებისას ფესვიანდება; ფოთლები - მომრგვალო თირკმლისებური, გრძელი ყუნწით, მოპირდაპირედ განლაგებული, გლუვი, ოდნავ შებუსული; ყვავილები - მცირე ზომის, ორტუჩა, იასამნისფერი ამ მოცისფრო იასამნისფერი, რამდენიმე ერთად 3-4 შეკრული ფოთლის უბესთან, ყვავილობს ზაფხულის პირველ ნახევარში; ნაყოფი - ყავისფერი, კვერცხისებური კაკლუჭა, სიგრძე 2 მმ, მწიფდება აგვისტოში.  ყვითელი ძურწა - Setaria glauca (L.) P. B.ერთწლიანი, მარცვლოვანი, საგაზაფხულო სარეველა მცენარეა, გვალვაგამძლე; ფესვი - ფუნჯა, ღერო - სწორმდგომი, სიმაღლით 10–60 სმ; ფოთლები - ხაზურ-ლანცეტისებური, მოყვითალო-მომწვანო; ყვავილედი - თავთავი, მოყვითალო, სიგრძით 4-6 სმ; მარცვალი - კვერცხისებურ-ოვალური, მოყვითალო-მომწვანო ან მუქი ყავისფერი, განივად დანაოჭებული ზედაპირით, სიგრძე 2-2.75 მმ, სიგანე 1.5-1.75 მმ, სიცოცხლისუნარიანობა 30 წელია.  ეკალღიჭა  - Smilax excelsa L.მრავალწლიანი, მარადმწვანე, ხვიარა, ბუჩქოვანი, მცენარეა 30-50 სმ სიმაღლის, აქვს ძლიერი ფესურა, ფესვები ვრცელდება 1 მ-მდე, ღერო დაფარულია ეკლებით, ფოთლები  სამკუთხა-კვერცხისებრი ან მორგვალო-კვერცხისებრი, ფუძე გულისებრი, რკალური დაძარღვით, წაწვეტებული, ყუნწიანი, დახასიათებელია ორი ულვაში, ყვავილი თეთრი, პატარა, შეკრული ქოლგად, ნაყოფი მრგვალი, წითელი კენკრაა.  ჩვეულებრივი მატიტელა  - Polygonum aviculare L.ერთწლიანი ბალახოვანი მცენარეა წიწიბურასებრთა ოჯახიდან. ფესვი - მთავარღერძა; ღერო - 10-80 სმ სიგრძის, გართხმული, ძლიერ დატოტვილი, რომელიც ყვავილობის შემდეგ მაგრდება; ფოთლები - ელიფსური, მორიგეობით განლაგებული; ყვავილები წვრილი,  ყვავილობს აპრილიდან შემოდგომის ბოლომდე, ინტენსიურად - ივლის-აგვისტოში;  ნაყოფი - კაკლუჭა შავი ან ყავისფერი, სამწახნაგოვანი, ზედაპირი წვრილმარცვლოვანი, სიგრძე 2.25-3 მმ, სიგანე 1-1.75 მმ, ერთ მცენარეზე ვითარდება 2000 თესლი, მწიფდება ივლის-სექტემბერში, აღმოცენების უნარს ხანგრძლივად ინარჩუნებს.  მინდვრის  ნარი - Cirsium arvense L. Scop.მრავალწლიანი, ორლებნიანი, აბეზარი, ფესვნაყარი სარეველა მცენარეა რთულყვავილოვანთა ოჯახიდან; მცენარე იზრდება დაახლოებით 1.5 მეტრამდე; ფესვი 4-6 მ სიღრმეს აღწევს; ღერო - სწორმდგომი, ეკლიანი, ფოთლები - ეკლიანი, დაკბილული, ყვავილი - მოვარდისფრო-იასამნისფერი; ნაყოფი - თესლურა, ქოჩრით, უკუკვერცხისებური, წენგოსფერი მოყვითალო, ან ყავისფერი, სიგრძით 3 მმ. ერთი მცენარე 50 000 თესლს იძლევა.   ავტორები: მაია გიორბელიძესოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიისფიტოპათოლოგიის ლაბორატორიის მთავარი სპეციალისტი ნინო დათუკიშვილისოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორიისფიტოპათოლოგიის ლაბორატორიის მთავარი სპეციალისტი                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

იხილეთ სრულად